Realtime data zorgt voor persoonlijk advies: ‘De energietransitie staat of valt met gedrag’ 

Meer dan 90% van de Nederlandse corporatiewoningen die verduurzaamd worden, houdt de oude cv-ketel. Ook de stap naar gasloos verwarmen wordt nauwelijks gezet. Het resultaat: geen vooruitgang in de energietransitie en bewoners die geen uitzicht hebben op een duurzame installatie. Een mogelijke uitweg: connected warmtepompen die realtime data verzamelen om bewoners te leren hoe ze efficiënt verwarmen.  

De energietransitie in Nederland zit muurvast. Dat is geen overdrijving, maar de keiharde realiteit waar woningcorporaties dagelijks tegenaan lopen. Roderick Soesman, algemeen directeur van Comfort Partners, een installatiebedrijf dat uitsluitend werkt voor woningcorporaties, ziet het van dichtbij gebeuren. ‘Warmtenetten vinden praktisch nergens meer doorgang, omdat de exploitatielasten niet te houden zijn. Full-electric-wijken stranden op netcongestie, met wachtlijsten die zich uitstrekken tot ver in de toekomst. En de verplichting voor duurzame installaties die twee kabinetten geleden werd aangekondigd? Die werd weer geschrapt, al komt er mogelijk een nieuwe.’ 

In dat beleidsvacuüm, zonder duidelijke richting en met alle opties geblokkeerd, kiezen corporaties massaal voor wat op korte termijn het veiligst lijkt: isoleren wat de woning kan dragen en de bestaande cv-ketel laten hangen. Het resultaat is een paradox die de energietransitie juist tegenwerkt. Hoe zit dat?  

Gasbesparing pakt ongunstig uit 

Woningen worden maximaal verduurzaamd – gevels geïsoleerd, dubbel glas, spouwmuren gedicht – maar blijven gewoon op gas verwarmen, zo legt Soesman uit. In goed geïsoleerde woningen daalt de warmtevraag sterk. Er hoeft minder en korter te worden verwarmd. De cv-ketel draait dan ook nauwelijks nog voor ruimteverwarming en is vooral nodig voor warm tapwater. Hoewel dit gas bespaart, pakt het ongunstig uit. De investering in een duurzame installatie kan niet meer uit, de warmtepomp draait te weinig om zichzelf terug te verdienen. 

Soesman: ‘In meer dan 90% van de gevallen blijft de cv-ketel hangen. Want doordat die woning zo ver geïsoleerd is, hoef je bijna niet meer te stoken. Maar voor corporatiebewoners creëer je daarmee een enorm probleem.’ 

Verslechterd binnenklimaat

In de praktijk zetten sommige bewoners zelfs hun ketel zoveel mogelijk uit om kosten te besparen. In een zwaar geïsoleerde woning, waar weinig ventilatie plaatsvindt, leidt dat tot vocht- en schimmelproblematiek. Volgens TNO verslechtert daardoor het binnenklimaat, met alle gevolgen van dien. Denk aan luchtwegklachten of zelfs astma, een ongezonde leefomgeving. ‘En dat is nog maar het topje van de ijsberg’, waarschuwt Soesman. Corporaties hebben miljoenen geïnvesteerd in verduurzaming, maar de bewoner woont ongezonder dan voorheen en de stap naar gasloos verwarmen is zelfs verder weg. Het is belangrijk deze groep een voordeligere manier van verwarmen te bieden, zodat het binnenklimaat verbetert. 

Driedubbel effect 

De route die Comfort Partners voorstaat klinkt op het eerste gehoor tegenstrijdig: iets minder isoleren dan nu gebruikelijk is, maar wel investeren in de juiste installatie. Concreet betekent dat: een hybride warmtepomp die de bewoner stimuleert om wél te blijven stoken, maar dan efficiënt en op elektriciteit in plaats van gas. Die aanpak levert een driedubbel effect op: de duurzame installatie verdient zichzelf terug door daadwerkelijk gebruikt te worden (maar tegen de helft van de stookkosten), het verwarmen gebeurt grotendeels gasloos en het binnenklimaat verbetert doordat de woning op temperatuur blijft. Onderzoek van TNO ondersteunt deze route en Soesman is stellig: ‘Corporaties hoeven niet te wachten op beleid. Ze kunnen zelf de regie pakken.’ 

Fundamenteel andere werking 

Zijn we er dan? Nee, zegt Soesman, want alleen een (hybride) warmtepomp installeren, lost niet alles op: een warmtepomp werkt namelijk fundamenteel anders dan de cv-ketel die bewoners gewend zijn. Soesman: ‘Met een ketel is het simpel: je hebt het koud, je zet hem aan en binnen tien minuten stralen de radiatoren warmte uit. Bij een warmtepomp werkt dat anders. Die heeft tijd nodig, soms wel een paar uur, om een koude woning op temperatuur te krijgen. Het rendement zit juist in vroeg aanzetten, de temperatuur ’s nachts niet te ver laten zakken en continu laten verwarmen.’ 

Gedrag van de bewoner

Maar wie leert aan die bewoner hoe hij die warmtepomp moet gebruiken? ‘Die bewoner heeft een nieuwe installatie gekregen, waar hij zich niet in verdiept heeft, die hij niet zelf heeft betaald en die totaal anders werkt dan hij gewend is. Maar de effectiviteit van een warmtepomp staat of valt volledig met hoe hij gebruikt wordt. En daar zit het gat, constateert Soesman. ‘Niemand voelt zich verantwoordelijk voor het gedrag van de bewoner.’ En dat is precies wat de connected warmtepomp van Comfort Partners kan oplossen. 

Altijd verbonden, altijd inzicht 

De aanpak die Comfort Partners samen met woningcorporaties als Ymere en De Alliantie ontwikkelt, draait om data. Via een IoT-router van KPN worden hybride warmtepompen uitgelezen. Een module die op elke warmtepomp kan worden aangesloten, stuurt via het mobiele netwerk van KPN realtime data door. De data die vervolgens binnenkomt is zeer waardevol. Comfort Partners ziet precies hoe goed een warmtepomp presteert, welk gedrag het rendement ondermijnt en waar winst te behalen valt. ‘Bij goed gebruik is elektrisch verwarmen tot twee keer goedkoper dan gas’, legt Soesman uit. ‘Maar bij slecht gebruik kan het zomaar omdraaien en betaal je juist meer.’ 

Beveiligde oplossing

Cruciaal bij deze oplossing is dat Comfort Partners volledig onafhankelijk is van de wifi-situatie bij de bewoner thuis. ‘Als je afhankelijk bent van de wifi van bewoners, loop je allerlei risico’s. Krijg je wel toegang? Wat gebeurt er als iemand zijn wachtwoord wijzigt? Dat is extreem foutgevoelig. Samen met KPN hebben we een modem ontwikkeld met een volledig beveiligde oplossing met IoT-router, die zichzelf reset als er een storing optreedt. En omdat wij geen connectiviteitsbedrijf zijn, houden we het simpel: als er iets mis is met het modem, wisselen we hem gewoon om.’ 

Van storing… 

De realtime data van de connected warmtepomp levert Comfort Partners vervolgens twee concrete voordelen op. Het eerste zit in de storingsafhandeling. Monteurs kunnen op afstand al zien wat er aan de hand is voordat ze in de auto stappen. Kan het probleem op afstand opgelost worden? Of moet er een monteur naartoe? En moet dat dan een loodgieter of juist een koeltechnicus zijn? ‘Een monteur sturen voor iets dat niet nodig is, kost tijd en geld’, zegt Soesman. ‘Voor de corporatie betekent dit ook dat onderhoud betaalbaar blijft en voor de bewoner dat er sneller geholpen wordt.’ 

… tot advies

Maar het tweede voordeel is waar de werkelijke impact zit: persoonlijk energieadvies. ‘Bewoners die toestemming geven voor het gebruik van hun data, krijgen straks concrete adviezen. Geen algemene tips over warmtepompen, maar persoonlijk advies op basis van hun eigen gebruikspatroon. Bijvoorbeeld: u draait de thermostaat ’s nachts terug naar 14 graden en zet hem ’s ochtends om 7 uur op 21 graden. Dat werkt niet bij een warmtepomp, die heeft juist baat bij een constante temperatuur. Dit zijn de optimale instellingen voor uw situatie.’ 

Security by design 

Met data over duizenden woningen komt onvermijdelijk de vraag naar privacy en beveiliging. Comfort Partners heeft daar stevige keuzes in gemaakt. Allereerst gebruikt de warmtepomp een dedicated M2M-verbinding van KPN, waarbij vanaf de bron authenticatie en versleuteling worden toegepast. Bewonersdata wordt zo maximaal beschermd tijdens het transport naar de opslag. Verder wordt de data beheerd binnen een ISO 27001-gecertificeerd informatiebeveiligingsmanagementsysteem, met continue risicobeheersing, toegangscontrole en auditing. Bovendien wordt alleen data verzameld die nodig is voor monitoring en service en wordt er volledig AVG-proof gewerkt met twee varianten. Bewoners kunnen kiezen: alleen anonieme prestatiedata delen of persoonlijke data delen in ruil voor advies op maat. Voor beide routes is met corporaties en juristen een volledig AVG-traject doorlopen. Het resultaat is security by design, niet achteraf bedacht maar vanaf het begin ingebouwd. 

Leren van elkaar 

Ymere en De Alliantie, samen goed voor meer dan 130.000 huurwoningen, werken mee aan het ontwikkelen van deze aanpak. Met beide corporaties is een intensieve samenwerking: gaat de energierekening omlaag, verbetert het binnenklimaat en kunnen we dat ook aantonen met data? ‘Beide partijen zijn zeer datagedreven’, zegt Soesman. ‘En die bereidheid om te experimenteren, te meten en te leren is cruciaal voor de hele sector.’ Niet alleen voor corporaties, maar ook voor installateurs onderling. ‘De energietransitie is de verantwoordelijkheid van ons allemaal. Kom een keer bij ons kijken en leer ervan. Maar zorg ook dat anderen van jou kunnen leren. Alleen dan gaan we de doelstellingen halen om de miljoenen woningen te verduurzamen die nog moeten.’