‘Waarom we Nederland alleen samen weerbaarder kunnen maken’ 

Nederland wordt geconfronteerd met toenemende geopolitieke spanningen, cyberdreigingen en desinformatie. In een open en verbonden economie als de onze worden kwetsbaarheden snel voelbaar en kunnen incidenten grote economische en maatschappelijke gevolgen hebben. Weerbaarheid is daarom belangrijker dan ooit en vraagt om een collectieve aanpak van overheden, bedrijven en burgers: een Whole of Society-benadering.

Om die benadering vorm te geven, is Deloitte in juni 2025 een partnerschap aangegaan met admiraal (b.d.) Rob Bauer, oud-commandant der strijdkrachten en voormalig voorzitter van het Militair Comité van de NAVO. Samen met dr. Sjoerd van der Smissen, industrie lead publieke sector en lid executive committee bij Deloitte, werkt hij aan het versterken van de veiligheid en weerbaarheid van Nederland. Ze laten zien dat de oplossing niet bij één sector ligt, maar vraagt om samenwerking tussen overheid, bedrijfsleven en burgers. 

Hoe is de samenwerking tussen Rob Bauer en Deloitte tot stand gekomen? 

Van der Smissen: ‘Rob en ik raakten in gesprek over het feit dat veiligheid niet alleen een taak is voor het ministerie van Defensie. De hele samenleving moet weerbaarder worden. We organiseerden vervolgens een bestuurdersdiner over dit thema en kwamen erachter dat we in gezamenlijkheid heel veel kunnen bereiken om Nederland weerbaarder te maken.’ 

Bauer: ‘We zijn in een samenleving van het “ik” beland en denken te weinig in termen van het “wij”. Dat geldt niet alleen voor individuen, maar ook voor bedrijven. We zijn uit het oog verloren dat we elkaar én de samenleving nodig hebben om te overleven als het echt spannend wordt. Voor mij is de grote meerwaarde van deze samenwerking het enorme netwerk van Deloitte. Zij bieden het platform voor deze ontwikkeling.’ 

Weerbaarheid van de Nederlandse samenleving lijkt een allesomvattend thema. Waar begin je? 

Bauer: ‘Tot de jaren negentig hadden we in Nederland veel zaken goed op orde vanwege de Koude Oorlog. We hadden de Bescherming Burgerbevolking met 150.000 vrijwilligers die de overheid konden ondersteunen. Daarna hebben we alles uitbesteed wat kon worden uitbesteed, inclusief veiligheid aan de krijgsmacht. Veel mensen denken dat veiligheid niet meer hun verantwoordelijkheid is. Maar de 60.000 mensen van Defensie zijn helaas niet genoeg als er oorlog is. Dan heb je de samenleving nodig om nieuwe militairen te genereren.’ 

Van der Smissen: ‘Om de samenwerking structureel te verankeren, heeft Deloitte samen met inmiddels 25 andere organisaties de coalitie voor Nationale Weerbaarheid en Veiligheid opgericht: van KPN en ABN AMRO tot Gasunie, TenneT, ministerie J&V, Defensie en het Rode Kruis. Deze mix van publieke en private partijen pakt het thema gezamenlijk aan. Als aanvulling op zaken die overheid en bedrijven nu al oppakken, zoeken wij samen naar witte vlekken in het veiligheidslandschap om die gezamenlijk in te vullen. Om te leren hoe andere landen dit aanpakken, zijn we met deze groep naar Finland gereisd.’ 

Waarom Finland? 

Van der Smissen: ‘Finland is hét voorbeeld van een weerbare samenleving. Deels komt dat door hun historie: 1.400 kilometer grens met Rusland en een dreiging die nooit is vergeten. Ze hebben zich voorbereid op 35 scenario’s. Er liggen draaiboeken klaar en iedereen weet wat te doen in elk scenario. Ook hebben ze een speciale overheidsorganisatie die strategische voorraden bijhoudt van voedsel, medicijnen en brandstof. Alles wat ze aanleggen is dual use: militair én civiel geschikt. En iedereen in het bedrijfsleven met een toppositie heeft ook bij Defensie gediend of is reservist.’ 

Bauer: ‘Het overleg tussen bedrijfsleven en overheid is daar structureel verankerd. In Nederland gaat die relatie vaak over een klant-leveranciersverhouding, waarbij elke dienst volgens efficiency wordt geregeld. Maar bij veiligheid en langdurige investeringen gaat het over strategische partnerschappen. In oorlog telt alleen het effectiviteitsdenken, niet de efficiency.’ 

Wat is daarvan toepasbaar in Nederland? 

Van der Smissen: ‘Het Finse model kopieer je niet een-op-een. Er zijn wezenlijke verschillen: Nederland is omringd door bondgenoten, waardoor wij die directe dreiging minder kennen. Maar er zijn concrete elementen die we kunnen toepassen. Een structurele vorm van overleg tussen overheid en bedrijfsleven over veiligheid bijvoorbeeld. Of de verankering van weerbaarheid in organisaties door een senior security resilience officer. Wat ook waardevol is: scenario’s gezamenlijk doorleven en oefenen. In Finland hebben we een stroomuitval van 72 uur doorlopen. Die ervaring was zo leerzaam dat we besloten om deze ook in Nederland toe te passen. Samen met de gemeente Rotterdam en partners uit de coalitie hebben we dit scenario in zes Rotterdamse wijken doorlopen, waar bewoners, bedrijven en hulpdiensten samen verkenden hoe je als gemeenschap een dergelijke crisis doorstaat.’ 

Wat is precies een Whole of Society-aanpak? 

Van der Smissen: ‘Het betekent dat weerbaarheid niet alleen een overheidstaak is, maar een gedeelde verantwoordelijkheid. Sommige maatregelen kosten niets, zoals informatie uitwisselen over cyberdreigingen. Andere vragen om investeringen die ten koste gaan van de korte termijn. Maar als je volledig afhankelijk bent van just-in-time-leveringen, kun je in een crisis je onderneming niet runnen. Dit vraagt een fundamenteel andere manier van denken over de toekomst van je bedrijf.’ 

Bauer: ‘Een concreet voorbeeld: als de stroom uitvalt en een supermarkt automatisch sluit, dan is na 72 uur het eten verrot en hebben mensen buiten honger. Dan heb je weliswaar overleefd als organisatie, maar niet je maatschappelijke functie vervuld. De vraag is niet alleen: besta ik nog? Maar: kan ik nog doen waarvoor ik er ben? Dat gesprek voeren we met steeds meer organisaties en het verandert hun perspectief. We kunnen veel leren van hoe andere landen dat doen. Daarom gaan we dit jaar op studiereis naar Polen, waar de dreiging ook veel sterker en concreter wordt gevoeld.’ 

Wat kunnen bedrijven en overheden concreet doen? 

Bauer: ‘We moeten holistisch denken over vraagstukken in plaats van te focussen op één aspect. Neem duurzame energie: op zichzelf belangrijk. Maar als je je uitsluitend daarop richt, creëer je nieuwe kwetsbaarheden. Bij een volledige overstap naar wind en zon worden we voor alle benodigde grondstoffen afhankelijk van China. Zulke afhankelijkheden ontstaan doordat we alleen naar efficiency kijken en de goedkoopste leverancier kiezen, zonder rekening te houden met strategische consequenties. Hetzelfde zie je bij elektrisch vervoer in steden: beter voor de luchtkwaliteit en breed gedragen. Maar bij een stroomuitval van 72 uur krijg je niets meer de stad in, ook geen boodschappen.’ 

Van der Smissen: ‘We moeten meer naar én-én-denken in plaats van óf-óf. De beste manier om duurzaam te zijn, is oorlog voorkomen. Daar zijn wapens en afschrikking voor nodig. We moeten in verbinding denken: wat betekent het een voor het ander? Dit is een bottom-up-beweging waarbij we organisaties laten zien dat samenwerking hen sterker maakt. Het bedrijfsleven wacht vaak op overheidssturing, maar de overheid beschikt niet over alle informatie over kwetsbaarheden in bedrijven. Daarom is deze beweging essentieel: organisaties en overheden gaan elkaar stapsgewijs vertrouwen en informatie delen.’ 

Hoe werkt die samenwerking in de praktijk? 

Bauer: ‘Een mooi voorbeeld is wat we leerden in de wijk Bloemhof in Rotterdam. De Nederlandse overheid adviseert een noodpakket te kopen en €500 contant in huis te hebben. Een noodpakket kost gemiddeld €135. Alleen, niet iedereen heeft dat geld, laat staan €500 aan contanten. Dat zagen we bijvoorbeeld in de wijk Bloemhof. Maar wat bleek? In die wijk is veel meer solidariteit en gemeenschapszin dan in welgestelde buurten. Mensen zeggen: waarom moet iedereen een radio hebben? We kunnen ook met z’n tienen om één radiootje zitten. Kortom, er is geen one-size-fits-all-oplossing. Je moet kijken naar wijken, steden, dorpen. Daarom is het contact met lokale overheden zo belangrijk.’ 

En welke rol heeft Europa hierin? 

Van der Smissen: ‘De Europese Unie is een juridisch construct dat initieel vooral over handel ging. Tegenwoordig gaat het ook over gedeelde waarde en belangen. Toch zullen veel landen aarzelen om beslissingsbevoegdheid op te geven. Tegelijkertijd is er veel wat ons verbindt: onze democratische waarden bijvoorbeeld. Het aantal echte democratieën in de wereld neemt hard af, de meeste zitten op ons eigen continent. Europa moet kiezen voor een aantal thema’s waarop we echt willen samenwerken en waarop de noodzaak het grootst is.’ 

Bauer: ‘In de EU is samenwerking complexer dan in de NAVO, omdat het aantal thema’s groter is. Economisch gezien zijn lidstaten vaak concurrenten van elkaar. Het vraagt om sterk leiderschap om daaroverheen te kunnen stappen. Tegelijkertijd zie je dat extreme democratisering samenwerking bemoeilijkt: iedereen kan blokkeren, niets wordt definitief. Als we weerbaarheid serieus aanpakken, is dit geen kleine aanpassing maar een fundamentele transformatie.’ 

Wat bedreigt die transformatie? 

Bauer: ‘We zijn volgens de Quality of Life Index het gelukkigste volk op aarde! Maar vraag je mensen hoe het gaat in hun dorp, dan zeggen ze dat het verschrikkelijk is. In de provincie is het nog erger en landelijk is alles ten dode opgeschreven. Dat gaat over angst voor verlies. Daarop wordt ingespeeld door politieke partijen die alleen zeggen waar ze tégen zijn, niet waar ze vóór zijn. Gelukkig zie ik de politiek op sommige fronten weer positiever worden.’ 

Van der Smissen: ‘Waar ik me net zoveel zorgen over maak als over een Russische aanval, is de uitholling van binnenuit. Polarisatie en rechtspopulisme doen we onszelf aan, deels omdat we reële problemen zoals de woningnood niet hebben opgelost. Dit raakt direct aan weerbaarheid: een samenleving die intern verdeeld is, kan grote schokken minder goed opvangen. Dat wordt bovendien door onze tegenstanders actief aangezet. Weerbaarheid opbouwen vereist daarom verbindend leiderschap en positieve verhalen.’ 

Wanneer is deze samenwerking succesvol? 

Bauer: ‘Als het geen oorlog wordt. Dat klinkt misschien vreemd, maar als de tegenstander besluit dat het een brug te ver is om ons aan te vallen, is dat mede te danken aan het feit dat we weerbaarder zijn geworden. Je moet bedrijven hebben die kunnen produceren wat krijgsmachten nodig hebben. Je moet een energie-infrastructuur hebben die overeind blijft bij een schok. Als je steviger wordt op al die fronten, zal een tegenstander denken: misschien zijn deze samenlevingen te sterk.’ 

Van der Smissen: ‘Maar het begint bij een fundamentele omslag in denken. Iedereen moet voelen en begrijpen dat hij of zij onderdeel is van de oplossing. Niet: jullie gaan mijn probleem oplossen. Maar: wij lossen samen ons probleem op. Dat is de essentie van Whole of Society.’