Van wachtlijst naar voorsprong: hoe energie een troef wordt voor bedrijven 

Het Nederlandse elektriciteitsnet piept en kraakt onder de snelle elektrificatie. Bedrijven die willen uitbreiden of verduurzamen, moeten vaak jaren wachten op een zwaardere of nieuwe aansluiting. Maar afwachten is lang niet altijd nodig, zegt energieconsultant Wouter Ellis van Equans. ‘Vraag en aanbod moeten veel meer van elkaar worden losgekoppeld, want er is nog heel veel wél mogelijk.’ 

Wie door Nederland rijdt, ziet overal windmolens en zonnepanelen. Tegelijkertijd elektrificeren bedrijven hun productie, gebouwen en wagenparken in hoog tempo. Goed nieuws voor de energietransitie, maar het elektriciteitsnet kan die ontwikkeling niet overal bijbenen. ‘Ons elektriciteitsnet is in de basis ingericht in een tijd waarin de energiestromen heel anders waren’, zegt Wouter Ellis, energieconsultant bij Equans, partner in de energietransitie. ‘Nu we als land in korte tijd op enorme schaal zijn gaan elektrificeren, ontstaat op specifieke momenten filevorming op het elektriciteitsnet.’

Iedereen gourmetten

Dat netcongestie allang geen theoretisch probleem meer is, bleek afgelopen kerst in Zeeland. Toen veel huishoudens tegelijkertijd de gourmetstellen aanzetten, liep de vraag naar elektriciteit zo sterk op dat de netbeheerder serieus rekening hield met het risico op een lokale black-out. Ellis: ‘Ook in de provincie Utrecht is de situatie inmiddels zo nijpend dat er een aansluitstop geldt: niet alleen bedrijven, maar zelfs nieuwbouwwoningen kunnen daar op de wachtlijst komen voor een elektriciteitsaansluiting.’

Op de wachtlijst 

Dit alles betekent volgens Ellis overigens niet dat er voortdurend overal te weinig elektriciteit is. ‘Het energienet lijkt sterk op het wegennet. Als iedereen tegelijk de snelweg op gaat, ontstaat er file. Buiten de spits is er vaak ruimte genoeg. Met elektriciteit gebeurt hetzelfde.’ En dus lopen veel bedrijven tegen lange wachtlijsten aan voor nieuwe aansluitingen als gevolg van netcongestie. ‘Voor ondernemers ontstaat door dit alles een ongemakkelijke situatie: hun verduurzaming of groei vraagt om meer elektriciteit, terwijl die extra netcapaciteit niet altijd beschikbaar is’, aldus Ellis. 

Vraag en aanbod los van elkaar 

Om het probleem van netcongestie op te lossen, moeten we volgens Ellis af van het idee dat we elektriciteit opwekken of van het net halen op het moment dat we die elektriciteit gebruiken. Ellis: ‘Vraag en aanbod moeten veel meer van elkaar worden losgekoppeld. Stel dat je ’s middags veel zonne-energie beschikbaar hebt. Dan kun je die energie opslaan in een batterij. Maar je kunt de energie bijvoorbeeld ook omzetten in warmte en die warmte opslaan. Hetzelfde geldt voor andere energievormen die we gebruiken. Het gaat er uiteindelijk om dat je energie naar je locatie haalt op het moment dat er ruimte op het net is. Het net zal immers nooit dusdanig uitgebreid worden dat we door kunnen gaan zoals we dat gewend zijn.’ 
Ook het verbruik zelf kan worden verschoven. Ellis: ‘Een elektrische vrachtwagen die op het depot arriveert, hoeft niet per definitie meteen op vol vermogen te laden. Plan het laden op een moment dat er meer stroom beschikbaar is.’ Hetzelfde principe geldt voor gebouwen. ‘Als een kantoor om acht uur warm moet zijn, hoeft de verwarming niet noodzakelijk om zeven uur vol aan te worden gezet. Begin juist wat eerder in de nacht, wanneer er nog meer ruimte op het net is. Dan gebruik je het gebouw in feite als een vorm van warmteopslag’, zegt Ellis. 

Smart Microgrid 

Slimme sturing is een van de belangrijkste sleutels om binnen een overbelast elektriciteitsnet toch ruimte te creëren. Nu vrijwel alle systemen steeds sterker met elektriciteit samenhangen, brengt Equans daarom opwek, opslag, verbruik, slimme sturing en slimme koppeling naar de energiemarkten: via het Smart Microgrid. Hierdoor heb je niet langer extra capaciteit nodig van het net, want je regelt alles in eigen beheer. Ellis: ‘Vroeger werden installaties vooral als afzonderlijke systemen ontworpen. Je had gas voor warmte, diesel voor transport en mobiliteit en elektriciteit voor gebouwen, koeling en machines. Dat waren allemaal losse silo’s. Ineens is dat allemaal elektrisch geworden en hebben we opwek op eigen locatie. En dus heb je andere sturing nodig.’ 

Twee soorten sturing 

De kern van dit grid bestaat uit twee soorten sturing. Ellis: ‘Een powermanagementsysteem stuurt de installaties op de locatie zelf aan: wanneer draaien warmtepompen, wanneer laden voertuigen en wanneer wordt een batterij geladen of ontladen? Het energiemanagementsysteem kijkt tegelijkertijd ook naar de buitenwereld, zoals de verbinding met de netbeheerder en de energieprijzen. Daaromheen kun je allerlei modules plaatsen: zonnepanelen, windenergie, batterijen, warmte- en koudeopslag, laadinfra of andere installaties. Welke combinatie nodig is, verschilt per bedrijf. Een ziekenhuis heeft nu eenmaal een heel ander energieprofiel dan een logistiek bedrijf.’ 

Flexibiliteit 

De grote winst van zo’n systeem is volgens Ellis flexibiliteit. ‘Stel dat je aansluiting maximaal honderd eenheden aankan en je op het piekmoment al op honderd zit. Dan kun je volgens de traditionele manier niets meer toevoegen. Maar misschien gebruik je midden in de nacht maar tien. Als je een deel van je verbruik kunt verschuiven, of ’s nachts een batterij vult, kun je tijdens de piek toch extra vermogen beschikbaar maken. Zo kan binnen dezelfde aansluiting ruimte ontstaan voor bijvoorbeeld een extra productielijn, laadpalen of verdere elektrificatie van een gebouw.’ 

Extra waarde 

Daar komt dan ook nog een financieel voordeel bij. Een batterij die nodig is om enkele pieken per dag op te vangen, staat de rest van de tijd immers grotendeels stil. Ellis: ‘Dan kun je kijken of je die batterij op andere momenten kunt inzetten op de energiemarkt door op goedkope momenten stroom in te kopen en zo de energiekosten verder te verlagen. Maar de volgorde is belangrijk. Wij zetten niet zomaar een batterij neer om ermee te handelen. Het primaire doel is het energieprobleem van het bedrijf oplossen. Als het systeem er vervolgens toch staat, kun je kijken hoe je er extra waarde uit haalt.’ 

Maatwerk 

Een oplossing vinden voor netcongestie vraagt wel om maatwerk. Ellis: ‘Soms is een batterij nodig, soms kom je een heel eind door bestaande installaties slimmer aan te sturen. Daarom begint het altijd met inzicht.’ En juist daar gaat het volgens Ellis bij veel bedrijven nog mis. ‘Sommige organisaties kennen alleen hun energierekening. Maar hoeveel elektriciteit gebruikt welk proces en op welk moment? Waar zitten de pieken? Hoe ontwikkelen die zich als je straks elektrische vrachtwagens of een warmtepomp toevoegt? Zonder die gegevens kun je moeilijk goede keuzes maken’, legt Ellis uit. ‘Je moet bovendien voorkomen dat je vandaag enthousiast iets koopt en over drie jaar ontdekt dat die keuze de volgende stap juist in de weg zit. Energie moet echt onderdeel worden van de strategie van een organisatie.’ 

Integrale blik 

Equans kijkt vanuit de ambities van een organisatie naar het complete energiesysteem: van elektriciteit, warmte en koude tot stoom, water, noodstroom en digitalisering. Daarbij begeleidt het bedrijf het hele traject, van advies en ontwerp tot realisatie, onderhoud en beheer. Daardoor kunnen bedrijven betere strategische keuzes maken. Ellis: ‘Voor een logistiek bedrijf kan het bijvoorbeeld verstandiger zijn om de beschikbare elektriciteitscapaciteit eerst te gebruiken voor de elektrificatie van het wagenpark. Het bedrijf kiest er dan voor om het gebouw voorlopig nog met gas te verwarmen, in plaats van direct over te stappen op een warmtepomp. Het gaat uiteindelijk om de vraag welke keuze jouw bedrijf het meest helpt.’ 

COA Zaandam 

Ellis geeft nog een paar voorbeelden van oplossingen. ‘Voor een COA-opvanglocatie in Zaandam, waar ongeveer vijfhonderd mensen op twee schepen worden gehuisvest, was onvoldoende netcapaciteit beschikbaar. Daar hebben we een compleet energiesysteem ingericht met onder meer batterijopslag, lokale elektriciteitsopwekking en een flexibele aansluiting op het net. Op momenten dat het elektriciteitsnet ruimte biedt, gebruiken we die ruimte. Tijdens congestiemomenten kan de locatie deels zelf in de energiebehoefte voorzien.’ 

Zijn tijd ver vooruit 

Een ander voorbeeld is verhuisbedrijf Hulshoff in Amsterdam. Het bedrijf besloot al vroeg zijn wagenpark te elektrificeren. Equans ontwierp het energiesysteem, met zonnepanelen, batterijopslag, laadinfrastructuur en slimme sturing. Ellis: ‘Destijds werd daar wel van gezegd: waarom investeert het bedrijf nu al zoveel in elektrificatie? Later kwamen de zero-emissiezones steeds dichterbij en bleek dat het bedrijf een enorme voorsprong had. De voertuigen waren er, de infrastructuur stond er en de organisatie wist al hoe ermee te werken. Dat laat precies zien waarom energie een strategisch onderwerp is.’ 

Geen totale onafhankelijkheid van het net 

Er zijn kortom volop mogelijkheden om zelf de regie over de energievoorziening te nemen, maar helemaal los van het elektriciteitsnet komen bedrijven meestal niet. Ellis: ‘Technisch kan het om een energiesysteem zo in te richten dat een bedrijf zelfstandig kan draaien, maar volledig onafhankelijk worden van het elektriciteitsnet is heel lastig. Het net is en blijft een waardevolle energiebron.’ De omslag zit er vooral in dat bedrijven minder afhankelijk worden van de beperkingen ervan. ‘Daarom moeten bedrijven slimmer omgaan met de infrastructuur en energie die beschikbaar zijn, met behulp van data, digitalisering en flexibiliteit. Vooruitkijken is daarbij essentieel: wie pas in actie komt als de aansluiting daadwerkelijk een probleem wordt, is vaak te laat.’ 

Begin nu 

Zijn boodschap aan ondernemers is daarom eenvoudig: begin nu. Ellis: ‘Breng eerst in kaart waar je staat en waar je naartoe wilt. Kijk vervolgens welke stappen daarbij horen en in welke volgorde je die moet zetten. Netcongestie betekent niet automatisch dat je niet meer kunt groeien of verduurzamen. Er is vaak veel meer mogelijk binnen je bestaande aansluiting dan je denkt. Maar dan moet je wel zelf de regie pakken. Want wie nu energie als strategisch vraagstuk behandelt, kan daar straks echt concurrentievoordeel mee behalen.’