Hoe de Nederlandse maakindustrie zich voorbereidt op de groei van defensie 

Door de veranderende geopolitieke omstandigheden zijn veiligheid, weerbaarheid en concurrentiekracht onlosmakelijk met elkaar verbonden geraakt. Europa investeert daarom de komende jaren honderden miljarden euro’s extra in defensie. Maar financiële middelen alleen zijn niet genoeg. Hoe bouwen we een innovatieve en wendbare defensie-industrie die Europa’s strategische autonomie en weerbaarheid duurzaam versterkt?

‘Produceren voor Defensie gaat niet meer over just-in-time, maar over just-in-case’, zegt David Kemps, sectorexpert Industrie bij ABN AMRO. Die verschuiving raakt volgens hem niet alleen de defensiemarkt. Ook de economische onderbouwing achter industriële productie in het algemeen verandert. Decennialang draaide het vooral om efficiency en hoge kwaliteit: machines mochten niet stilstaan, voorraden waren kosten en eindproducten moesten volledig getest en gecertificeerd zijn. De groeiende defensievraag heeft echter een ander uitgangspunt. Bedrijven moeten capaciteit kunnen vrijmaken en hun productie snel kunnen aanpassen. Uitgebreide test- en certificeringsprocessen duren daarbij te lang. ‘Productiecapaciteit is niet langer alleen een economische factor, maar wordt steeds meer strategisch. Het vermogen om op te schalen en tijdig te leveren, bepaalt in toenemende mate of een land zijn defensie langdurig kan ondersteunen en is daarmee dus essentieel voor de weerbaarheid van Europa’, zegt Kemps. 

Groeiende vraag creëert ruimte 

Deze omslag vindt plaats tegen een achtergrond van snel veranderende geopolitieke ontwikkelingen en van snel stijgende defensie-uitgaven. Volgens de economische beleidsanalyse uit 2026 van het ministerie van Defensie geven Europese NAVO-landen in 2035 naar verwachting jaarlijks € 400 miljard meer aan defensie uit dan nu. Maar budget alleen levert geen radars, drones of communicatiesystemen. Er is industriële capaciteit nodig om aan de extra vraag te voldoen. ‘Juist daar ontstaat ruimte voor Nederlandse ondernemingen’, legt Kemps uit. Volgens onderzoek van Berenschot telt de Nederlandse defensie- en veiligheidsgerelateerde technologische industrie in 2026 circa 1500 bedrijven, waarvan 88% mkb. De afgelopen drie jaar kwamen er vooral kleinere ondernemingen rondom het luchtdomein en intelligente systemen bij. Ook de markt groeit snel. De materieeluitgaven van Defensie stegen volgens dezelfde analyse van € 4,5 miljard in 2021 naar € 9,8 miljard in 2025. De defensie- en veiligheidsgerelateerde omzet van Nederlandse bedrijven nam in die periode toe van € 4,7 miljard naar € 10,2 miljard. 

Industriële basis wordt breder 

‘Daarbij is defensie tegenwoordig veel meer dan traditionele defensiesystemen alleen’, vervolgt Kemps. Hij noemt onder meer sensoren, radar, fotonica, cybersecurity, communicatietechnologie, composieten, energieopslag, software, logistiek en onderhoud. ‘We zien steeds meer industriële mkb-bedrijven die traditioneel leunden op de machinebouw of auto-industrie, maar waar de focus nu merkbaar richting defensie verschuift.’ Volgens een analyse van Metaalunie en MKB-Nederland kunnen bovendien zo’n 3200 van de 16.000 aangesloten mkb-maakbedrijven potentieel defensietoeleverancier zijn. 

Niet alles zelf maken 

Het streven naar strategische autonomie betekent overigens niet dat Nederland alle defensiecapaciteit zelf moet produceren, aldus Kemps. ‘De kracht van Nederland ligt juist in een aantal specifieke technologiegebieden. Denk aan intelligente systemen, sensoren, slimme materialen, ruimtevaart- en quantumtechnologie, aangevuld met onze sterke maritieme industrie.’ Die benadering sluit aan bij de Defensienota 2026. Voor innovatie en industriële opschaling moet in 2030 circa € 2 miljard per jaar beschikbaar zijn. Defensie streeft er bovendien naar om ten minste de helft van het materieel bij Nederlandse en Europese ondernemers in te kopen. ‘Strategische autonomie is overigens niet hetzelfde als volledig onafhankelijk zijn van internationale waardeketens’, benadrukt Kemps. ‘Het gaat erom dat Nederland en Europa een relevante positie innemen als het om cruciale technologieën en capaciteiten gaat. Juist door specialistische kennis en industriële kracht op te bouwen, worden we een belangrijke en moeilijk vervangbare partner binnen Europese samenwerkingsverbanden.’ 

Van voorraad naar paraatheid 

Dit alles vraagt ook om een andere inrichting van het productieproces. Kemps wijst op modulaire productarchitectuur, Quick Response Manufacturing, 3D-printing, en digital twins (een digitale kopie van een fysiek product, waarmee je situaties digitaal kunt simuleren), als manieren om flexibeler te produceren en waar nodig sneller op te schalen. ‘De fabriek van de toekomst draait niet alleen om maximale efficiëntie, maar ook om flexibiliteit, leveringszekerheid en schaalbaarheid. Het gaat om het vinden van de juiste balans tussen deze factoren.’ Bij Quick Response Manufacturing staat bijvoorbeeld niet de maximale bezetting van machines centraal, maar het verkorten van de doorlooptijd. ‘Bedrijven die continu op maximale capaciteit draaien, hebben minder ruimte om snel op veranderende vraag of nieuwe opdrachten in te spelen. Beschikbare capaciteit krijgt daardoor een eigen strategische waarde.’ 

Ook 3D-printing verandert de productielogica. Reserveonderdelen kunnen steeds vaker dicht bij de eindgebruiker worden geproduceerd in kleine, mobiele werkplaatsen, vaak zelfs in containers. ‘Daarmee ontstaat een vorm van virtuele voorraad: niet het product ligt op voorraad, maar het ontwerp en de capaciteit om het snel te maken en aan te passen. Het is een beweging van voorraadbeheer naar productieparaatheid.’ 

Betalen voor leveringszekerheid? 

Dat roept direct ook vragen op over de financiering. Want wie betaalt voor capaciteit die beschikbaar is, maar nog niets produceert – en misschien nooit volledig nodig zal zijn? Parate machines, geschoolde mensen, beschikbare productieruimte, strategische grondstofvoorraad en alternatieve leveranciers kosten geld. ‘Momenteel rendeert een fabriek vooral bij een hoge bezettingsgraad’, zegt Kemps. ‘In een economie waar het om weerbaarheid gaat, wordt een fabriek afgerekend op reactievermogen. Productiecapaciteit die vandaag ongebruikt lijkt, kan morgen het verschil maken. Het geeft je immers de zekerheid dat je kunt leveren in plaats van dat je afhankelijk bent van anderen. Daar botst industriële paraatheid met bestaande verdienmodellen.’ 

Bredere blik op financiering 

Ook het ministerie van Defensie signaleert in een actieplan aan de Tweede Kamer dat leveringszekerheid en beschikbare productiecapaciteit belangrijker worden dan prijs alleen. Volgens Kemps vraagt dat mogelijk om nieuwe financierings- en contractvormen. ‘Denk aan constructies waarbij opdrachtgevers voor een langere periode duidelijkheid geven over de gewenste productiecapaciteit of afzet. Die voorspelbaarheid maakt het voor financiers eenvoudiger om investeringen in productiemachines en werkkapitaal te ondersteunen.’ 

Daarmee wordt beschikbare productiecapaciteit ineens financierbaar. De waarde zit dan mede in aantoonbaar reactievermogen: hoe snel een bedrijf kan opschalen, omschakelen, of kan inspelen op verstoringen in de keten. Vanuit financieringsperspectief vraagt dat om een bredere blik dan alleen de investering zelf. ‘Als bank kijken we naar de hele businesscase: de markt, contracten, risico’s, positie in de keten en de mate waarin capaciteit flexibel inzetbaar is’, aldus Kemps. 

Civiele en militaire combinatie 

Bedrijven die hun technologie voor zowel civiele als militaire productie kunnen inzetten – oftewel dual-use-technologie – kunnen daarbij in het voordeel zijn. Een productielijn of technologie die immers zowel civiel als militair inzetbaar is, biedt vaak stabielere inkomstenstromen en maakt bedrijven minder afhankelijk van één specifieke opdrachtgever of markt. Dat kan de financierbaarheid versterken. Ook ketenfinanciering, waarbij de financiële kracht van een grotere afnemer wordt benut voor kleinere toeleveranciers, kan daarbij een rol spelen. Kemps licht dit toe met een voorbeeld: ‘Neem DeltaQuad, een bedrijf dat onbemande verkenningsvliegtuigjes bouwt. Zij zijn begonnen met civiele productie, maar vanwege de enorme vraag van Defensie ligt de focus bij hen momenteel op militaire oplossingen. Maar ze behouden uiteraard de flexibiliteit om in een rustige periode weer terug te schakelen naar civiele producten. En zo zijn er meer bedrijven die op deze manier werken.’ 

Markt met hoge drempels 

Tegenover deze kansen staan echter forse toetredingsdrempels. Bedrijven die kritieke onderdelen leveren aan Defensie, kunnen te maken krijgen met screening van personeel, fysieke en digitale beveiliging, sanctieregelgeving, compliance en strengere eisen aan IT-systemen en toeleveringsketens. ‘Voor het mkb is dat een erg hoge drempel’, beaamt Kemps. De stap naar defensie is daarmee strategischer dan het binnenhalen van een nieuwe klant. ‘Ondernemers moeten vooraf bepalen welke eisen bij hun positie in de keten horen en welke investeringen daarvoor nodig zijn. Ook de herkomst van materialen en eigendomsstructuren kunnen relevant worden: bedrijven kunnen te maken krijgen met aanvullende eisen rond aandeelhouders, investeerders, uiteindelijke belanghebbenden (UBO’s) en afhankelijkheden van landen of partijen die vanuit veiligheidsperspectief, sanctieregelgeving of strategische autonomie extra aandacht vragen. Vroeg oriënteren is daarom belangrijk: tegen de tijd dat een grote order verschijnt, kan het te laat zijn om nog aan alle voorwaarden te voldoen.’ 

Begin bij wat je al kunt 

De keuze om te produceren voor Defensie begint volgens Kemps daarom niet met de vraag welk militair product een bedrijf zou kunnen maken. ‘Het vertrekpunt is wat een onderneming al goed kan of beschikbaar heeft: technologie, productiekennis, vakmensen of specifieke productiemiddelen, denk aan zware metaalsnij-machines. Vervolgens is de vraag waar die expertise in een Nederlandse of Europese waardeketen past, hoe flexibel en schaalbaar die productie is, welke contractuele en financiële zekerheid daarvoor nodig is, en wat daarvoor de vergoeding is.’ Daarmee moet Europa net als in het verleden ook nu investeren in defensiemiddelen die hopelijk nooit nodig zullen zijn. En die bij voorkeur pas op het allerlaatste moment van de band rollen, vlak voordat ze worden ingezet. Toch een soort just-in-time.