Direct naar de content
Dit artikel wordt u aangeboden door Deloitte
De redactie van Het Financieele Dagblad draagt voor deze inhoud geen verantwoordelijkheid.

Enexis innoveert met nieuwe inzichten: ‘We hoeven netcongestie niet lijdzaam te ondergaan’

De uitdagingen rondom netcongestie zijn fors, maar er zijn gelukkig ook lichtpuntjes. Met een recent ontwikkelde “digital twin” – een digitale kopie – van hun volledige netwerk wist regionale netbeheerder Enexis een schat aan dalruimte te ontsluiten. Hierdoor kon het onder andere verbeterde flexcontracten bieden aan klanten. Deze inzichten, die bijna realtime zijn, geven lucht, zowel voor ondernemers als particulieren.

V.l.n.r.: , Roy Seton (partner energiesector Deloitte), Nicole Logister (manager Change & Development Enexis), Thijs Derksen (manager Net- en Capaciteitsmanagement Enexis), en Emil Kwaaitaal (partner en AI-expert energiesector bij Deloitte). 

Al jaren zet Nederland grote stappen in de elektrificatie van mobiliteit en industrie. Maar er is ook een keerzijde: in netcongestie scoort ons land het hoogst van Europa. Waar netbeheerders decennialang konden sturen op voorspelbare zomer- en winterpieken en een constante energieaanvoer vanuit centrales, zorgen geopolitieke ontwikkelingen, grillige zon- en windpieken, massale teruglevering en laadpleinen nu voor een totaal andere werkelijkheid. 

Afwachten tot alle fysieke netverzwaringen klaar zijn, is geen optie; de vraag naar elektriciteit stijgt sneller dan er transformatorstations gebouwd kunnen worden. Daarom ontwikkelden Enexis en Deloitte met elkaar een unieke aanpak: integraal netrekenen via een digital twin – een digitale kopie van het fysieke netwerk. Tienduizenden sensoren in het Enexis-net werden gekoppeld aan één overkoepelend rekenhart. Zo brachten ze hoog-, midden- en laagspanningsnetten samen in één integraal, bijna realtime dashboard van het complete netwerk. Thijs Derksen, manager Net- en Capaciteitsmanagement, en Nicole Logister, manager Change & Development, van Enexis geven tekst en uitleg. En gaan in gesprek met Deloitte-specialisten Roy Seton, partner energiesector, en Emil Kwaaitaal, partner en AI-expert energiesector. 

Rust bestaat niet meer. We zitten midden in de overgang van traditioneel netbeheer naar dynamisch systeembeheer

Thijs Derksen
Manager Net- en Capaciteitsmanagement, Enexis

Netcongestie remt op steeds meer plaatsen de groei en de verduurzaming. Hoe hard knelt het op jullie netwerk? 

Derksen: ‘Als we waren doorgegaan op de traditionele manier, hadden we nu te maken met almaar oplopende wachtlijsten voor woningbouw en bedrijven. De wachtlijsten zouden simpelweg onoplosbaar zijn geworden. Vroeger keken we tien jaar vooruit in ons investeringsplan en berekenden een minimum- en een maximumwaarde. Schoot die over de limiet, dan planden we vroegtijdig een verzwaring of uitbreiding. Die rust bestaat niet meer. We zitten midden in de overgang van traditioneel netbeheer naar dynamisch systeembeheer, waarbij we als systeembeheerder samen met onze klanten het gebruik van het stroomnet optimaliseren.’ 

Seton: ‘We bouwen onszelf niet uit deze crisis. Netbeheerders doen er alles aan om zoveel mogelijk netwerk bij te bouwen, maar de vraag groeit simpelweg harder. Tegelijkertijd ligt de gemiddelde netwerkbelasting over een heel jaar bezien vaak maar tussen de 30-40%. Er ís dus capaciteit, alleen niet op het juiste moment of op de juiste plek. Om die ruimte veilig te benutten zonder dat het net bezwijkt, heb je niet alleen continu, maar ook messcherp inzicht nodig.’ 

Jullie hadden al tienduizenden sensoren in het net ingebouwd. Was dat niet genoeg? 

Derksen: ‘We hebben de afgelopen jaren inderdaad flink geïnvesteerd in de digitalisering van onze netten. Op het snijvlak tussen midden- en laagspanning hebben we tienduizenden transformatorstations bemeten. Maar data hebben betekent nog geen inzicht. Het creëert pas waarde wanneer je het omzet in inzichten en handelingsperspectief: wat betekent dit voor morgen en voor de komende tien jaar?’ 

Seton: ‘Enexis heeft wellicht de hoogste graad van sensoriek van alle netbeheerders in heel Europa. Maar netbeheerders rekenen van oudsher in afzonderlijke kokers: hoogspanning, middenspanning en laagspanning. Ieder domein deed zijn eigen berekening, in zijn eigen tempo. Dat zorgde voor een traag proces met veel foutkansen. Bovendien: een besluit dat lokaal op het laagspanningsnet prima lijkt, kan stroomopwaarts op de middenspanning juist voor acute overbelasting zorgen. Het ontbrak aan overzicht over alle netvlakken tegelijk.’ 

Wat hebben jullie concreet gedaan om dit te doorbreken en een echt integrale blik mogelijk te maken? 

Logister: ‘We hebben een stevig fundament neergezet. We behandelen data als een bedrijfsproduct. Daarom hebben we alle benodigde databronnen, zoals net-, meet-, klant- en prognosedata, gebundeld in gestandaardiseerde dataproducten, met duidelijke afspraken over kwaliteit en eigenaarschap. Samen vormen deze dataproducten het fundament voor geautomatiseerd, netvlakoverstijgend en datagedreven netinzicht. Via een interne datamarktplaats maken we deze producten beschikbaar voor hergebruik door verschillende teams. Zo rekenen we met dezelfde gegevens en niet met losse databestanden en telkens speciaal gebouwde systeemkoppelingen. Hierdoor kunnen we bouwen aan één gedeeld beeld van het elektriciteitsnet. Dit is geen opzichzelfstaand technologieproject, maar een geïntegreerde verandering van technologie, data, processen en organisatie. Het is een ingrijpende verandering voor onze hele organisatie.’ 

Kwaaitaal: ‘Bovenop dat fundament hebben we een digital twin gebouwd: een virtueel evenbeeld van het complete elektriciteitsnetwerk, aangedreven door een wiskundig en intelligent rekenhart. Daarin komen alle netvlakken voor het eerst samen. We stappen af van grove aannames en rekenen het netwerk integraal door over het hele jaar.’ 

Derksen: ‘Onze netwerkarchitecten en strategen kijken nu op een integraal dashboard en zien daarmee per netdeel precies wat de situatie is. We zien nu bijvoorbeeld exact: wáár precies ontstaat een piek? En wanneer gebeurt dat, hoe hoog is hij en hoelang duurt die? We kunnen bovendien direct voorspellen hoe de belasting zich ontwikkelt als er bijvoorbeeld een aanvraag voor een nieuwe woonwijk of zonneweide bij komt.’ 

Geeft dat op jullie net nu ook direct ademruimte voor ondernemers en particulieren die op een aansluiting wachten? 

Derksen: ‘Jazeker. Waar we tot voorkort uit voorzorg “nee” moesten verkopen op bepaalde aanvragen, omdat het risico te groot was, zien we nu met één blik op het scherm of er ruimte is. Mits we slimme voorwaarden hanteren. Doordat we nu continu en tot in detail zien waar de knelpunten zitten en waar nog ruimte overblijft, kunnen we de bestaande capaciteit veel slimmer verdelen. Die kennis maakt ook nieuwe flexcontracten mogelijk, bijvoorbeeld voor bedrijven die alleen ’s nachts stroom nodig hebben. Denk aan transporteurs die een zwaar laadplein willen voor elektrische vrachtwagens en bussen. Die hebben geen noodzaak voor een 24/7 capaciteitsclaim. Dankzij dit bijna realtime inzicht kunnen we hen veilig aansluiten in de daluren, simpelweg omdat we exact weten wat de kabels op elk moment van de dag aankunnen. Tegelijkertijd zetten we volop in op het organiseren van flexvermogen bij bestaande klanten en in de markt om de voorziene pieken te reduceren, waardoor we ook meer klanten op het net kunnen gaan inpassen.’ 

Veel gerichter investeren betekent ook minder investeren. Dat houdt de energierekening betaalbaar

Roy Seton
Partner energiesector, Deloitte

Neemt Enexis hierdoor nu ook andere beslissingen, bijvoorbeeld als het gaat om investeringen in het net? 

Derksen: ‘Onze investeringsbeslissingen zijn gebaseerd op het hebben van actueel inzicht en de juiste prognoses. Op basis daarvan kunnen we de juiste investeringsbeslissingen maken. Dan praat je over een orderportefeuille van zo’n € 2 miljard per jaar. Vergelijk het met een snelweg: als het verkeer verdrievoudigt, moet je extra rijstroken aanleggen, maar je wilt niet blind investeren op de absolute spits. Doordat we de dynamiek nu exact kennen, doen we louter zogeheten no-regret-investeringen: ingrepen die op lange termijn hoe dan ook nodig zijn. Maar we zien op het dashboard nu ook heel precies waar pieken kunnen worden opgevangen met andere oplossingen behalve verzwaren, zoals bijvoorbeeld een batterij, congestieregelvermogen contracteren of slimmere laadafspraken, zónder dat we dure nieuwe kabels hoeven te leggen.’ 

Seton: ‘En dat is cruciaal voor Nederland. Veel gerichter investeren betekent typisch ook minder investeren. Dat houdt de energierekening voor ons allemaal betaalbaar.’ 

Datagedreven werken vergt een cultuuromslag: engineers moeten leren beslissen op basis van data die nooit voor 100% perfect is

Thijs Derksen
Manager Net- en Capaciteitsmanagement, Enexis

De overgang naar datagestuurd netbeheer is een flinke cultuuromslag. Hoe hebben jullie de menselijke kant aangepakt? 

Logister: ‘Dat was zonder twijfel het meest intensieve deel van het traject. We hebben ruim tweehonderd collega’s uit alle delen van onze organisatie gemobiliseerd: van netwerkarchitecten en engineers tot dataspecialisten. Samen met Deloitte hebben we gekozen voor de beproefde veranderfilosofie van “voordoen, meedoen, zelf doen”. In de beginfase had Deloitte duidelijk de leiding om structuur te geven en onzekerheid weg te nemen. Vervolgens werkten we schouder aan schouder, waarna Enexis het stokje volledig overnam en Deloitte naar de achtergrond schoof. Onze mensen wilden het dolgraag overnemen, want iedereen voelt die maatschappelijke urgentie van die wachtlijsten.’ 

Seton: ‘Een belangrijke les uit dit traject: perfectie is de vijand van vooruitgang. In een technische omgeving wil iedereen zaken per definitie 100% robuust neerzetten, maar daardoor kun je klem komen te zitten.’ 

Derksen: ‘Exact dat. Datagedreven werken vergt een cultuuromslag: engineers moeten leren beslissen op basis van data die nooit voor 100% perfect is. Soms moet je durven experimenteren. Dat hebben we ook gedaan: als een pilot na twee maanden niet brengt wat je hoopt, moet je de moed hebben om ermee te stoppen en bij te sturen. Leiderschap tonen en keuzes durven forceren was hierin cruciaal.’ 

Hoe ver reikt de rol van AI in een vitale sector als het energienet? 

Kwaaitaal: ‘Het fundament dat er nu ligt, maakt geavanceerde AI-toepassingen mogelijk. Denk aan algoritmes die automatisch meetfouten uit datastromen filteren of lokale pieken voorspellen op basis van het weer en historisch gedrag. Maar in vitale infrastructuur is verantwoord gebruik van AI essentieel. Als er een administratieve fout in het afsluiten van een energiecontract sluipt, is dat vervelend. Maar als een rekenmodel de belasting van het stroomnet verkeerd inschat, waardoor transformatoren bezwijken, dan heeft dit enorme gevolgen voor bedrijven en huishoudens. De kaders moeten dus waterdicht zijn.’ 

Derksen: ‘Daarom geldt bij ons altijd: human in the loop. De digital twin en de algoritmes fungeren als een intelligent navigatiesysteem voor onze mensen, niet als een automatische piloot die zelfstandig schakelt. Onze engineers en netstrategen blijven aan het stuur zitten.’ 

Wat kunnen andere netbeheerders en Europese partners van dit project leren? 

Seton: ‘Dat een grondige, integrale aanpak de enige weg vooruit is. Veel netbeheerders proberen het probleem klein te houden met losse, lokale berekeningen. Daarmee haal je op korte termijn misschien een snelle efficiëntieslag, maar je haalt er niet de maximale capaciteit uit het totale net mee. Deze integrale digital twin vraagt aan de voorkant visie en daarna doorzettingsvermogen, maar het is het enige duurzame antwoord op het energiesysteem van de toekomst.’ 

Derksen: ‘Wat we hier hebben neergezet, is internationaal toonaangevend. We laten zien dat netcongestie goed aan te pakken is. Door data te behandelen als onze derde asset, naast elektriciteit en gas, halen we veel meer capaciteit uit het netwerk dat er al ligt. Dat geeft niet alleen Enexis lucht, maar heel Nederland.’ 

Data en AI als fundament voor een wendbaar energiesysteem

De energietransitie dwingt beheerders van vitale infrastructuur tot een historische omwenteling. Waar zij decennialang konden sturen op voorspelbare, lineaire energiestromen, zorgt de explosieve groei van zonneparken, laadpleinen en warmtepompen voor extreme pieken en dalen in het net. Om het stroomnet betrouwbaar te houden, is een levend virtueel evenbeeld (digital twin) gevoed met betrouwbare, bijna realtime data, onmisbaar geworden.

Deloitte ondersteunt netbeheerders en nutsbedrijven bij het ontwerpen en operationaliseren van grootschalige data- en AI-transformaties. Door diepgaande sectorkennis te combineren met technologie-expertise, geavanceerde AI-gebaseerde modellering, en organisatorisch verandermanagement, helpt Deloitte organisaties om netcongestie direct te verlichten en samen te bouwen aan een betrouwbare, betaalbare en toekomstbestendige energievoorziening.

Together makes progress.

Deel op social media