Verbouwing van de infrasector: zo krijgen bedrijven grip op de Nederlandse energietransitie 

Nederland staat voor de grootste energie-infraoperatie uit de historie. Tot 2040 moeten netbeheerders circa € 235 miljard investeren in onder meer duizenden kilometers aan nieuwe kabels. Haast is geboden, want netcongestie is nu al een groot probleem. Maar hoe maken we vaart terwijl we handen tekortkomen en allerlei vergunningstrajecten de uitvoering remmen? En wat kun je als ondernemer vandaag al doen?

Opengebroken trottoirs, minikranen, sleuven vol dikke kabelbundels en nieuwe transformatorhuisjes. De contouren van een enorme operatie worden steeds zichtbaarder in Nederlandse woonwijken en bedrijventerreinen. Het stroomnet zit namelijk vol, terwijl de vraag naar elektriciteit door zonnepanelen, laadpalen en elektrificatie exponentieel toeneemt. Om Nederland van het energieslot te halen, moeten regionale netbeheerders en TenneT tot 2040 miljarden investeren. Zo moet er tot 2050 élke maand de afstand van Groningen naar Maastricht aan kabels worden aangelegd.  

‘De energietransitie is inmiddels het grootste knelpunt voor vrijwel alles wat we in gebouwde omgevingen willen toevoegen’, stelt Leontien de Waal, sectorexpert Bouw bij ABN AMRO. ‘Als de energie-infrastructuur niet op tijd verzwaard en uitgebreid kan worden, stagneert de bouw van nieuwe woonwijken, stopt de verduurzaming van bestaand vastgoed en lopen bedrijven vast in hun groeiambities. Het is een maatschappelijke showstopper die inmiddels op gelijke hoogte staat met het stikstofdossier.’ 

Wat er tot 2040 op het net bijkomt

De nationale investeringsopgave in het energienetwerk bedraagt tussen 2026 en 2040 € 235 miljard. (€ 13-18 miljard per jaar). Een kleine greep uit wat er allemaal gedaan moet worden:

Druk van alle kanten 

Tegelijkertijd is uitbreiding niet zo vanzelfsprekend. Want hoewel de miljardeninvesteringen voor infrabedrijven en gespecialiseerde kabel- en leidingenbedrijven ongekend veel werk opleveren, is de praktijk weerbarstig. Bedrijven hebben te maken met trage vergunningstrajecten, personeelsschaarste en een overvolle ondergrond. Tussen de getekende plannen van netbeheerders en de uitvoering gaapt inmiddels structureel een zogenaamd ‘maakbaarheidsgat’ van zo’n 25%. Daarbij leggen het Rijk en decentrale overheden grote nieuwbouwprojecten voor wegen en bruggen stil of schuiven deze door vanwege stikstof. Met als gevolg dat grote civiele aannemers die hun personeel en machines aan het werk willen houden, op decentrale onderhouds- en inframarkten duiken, wat de marges van mkb-ondernemers onder druk kan zetten. De Waal: ‘Mkb-ondernemers kunnen zich hiertegen wapenen door niet alleen scherp te kiezen voor opdrachten waarin hun specialisme, lokale kennis en flexibiliteit het verschil maken, maar ook door samenwerkingsverbanden aan te gaan en niet in te schrijven onder een prijs waarbij risico’s en kosten niet langer beheersbaar zijn.’ 

Lastige dilemma’s  

De aanleg van ondergrondse middenspanning, laagspanning, warmtenetten en drinkwaterinfrastructuur vraagt echter om zeer specifieke kennis. ‘Je legt niet zomaar even een hoog- of middenspanningskabel in een sleuf’, legt De Waal uit. ‘Dat vergt gespecialiseerde monteurs, ervaring met horizontaal gestuurd boren – een techniek om kabels en leidingen onder de grond aan te leggen zonder sleuven te graven – en diepgaande kennis van bodem en grondwater. We zien nu civiele partijen die zich willen omscholen naar ondergrondse infra. Dat biedt kansen, maar brengt ook risico’s met zich mee als de technische expertise ontbreekt. Kwaliteit, veiligheid en certificering zijn in dit werk cruciaal.’  

Bovendien is de Nederlandse ondergrond overvol. Kabels, gasleidingen, rioleringen en telecomnetwerken liggen op sommige plekken kriskras door elkaar. Extra stroomkabels en warmteleidingen toevoegen zonder graafschade aan te richten, vereist precisiewerk. Innovaties zoals horizontaal gestuurd boren en 3D-bodemmodellen zijn tegenwoordig onmisbaar om stedelijke centra en kwetsbare natuurgebieden te doorkruisen zonder bovengronds langdurige hinder, verstoring en schade te veroorzaken. 

Risico’s door vertraagde procedures  

Veel infrabedrijven lopen door dit alles grote operationele risico’s: projecten die op papier klaarstaan, kunnen immers zomaar stilvallen. ‘Infrabedrijven hebben de afgelopen jaren fors geïnvesteerd in mensen, materieel en hun bedrijfsbureau. Ze staan letterlijk klaar om de schop in de grond te zetten’, ziet De Waal. ‘Maar als een project vervolgens maanden vertraging oploopt door een bezwaarprocedure, een stikstofberekening of een vergunning voor een verkeersplan, dan ontstaat er een acute situatie. De personeelskosten lopen immers gewoon door en duur materieel komt stil te staan. Die stilstand wordt door opdrachtgevers vaak maar zeer beperkt vergoed.’ 

De Waal pleit daarom voor een combinatie van overheidsregie en scherp ondernemerschap. Ze wijst op de recente Kamerbrief over crisiswetgeving rond netcongestie, waarin het kabinet verschillende maatregelen aankondigt om de uitbreiding van het elektriciteitsnet te versnellen, onder meer door procedures voor cruciale energie-infrastructuur te verkorten. Volgens De Waal zouden vergelijkbare versnellingsmaatregelen ook voor andere netverzwaringsprojecten kunnen helpen. ‘Minder en kortere procedures kunnen veel infraprojecten vooruithelpen.’ Ook waarschuwt ze voor de traagheid in besluitvormingsprocessen: ‘Het is een beetje als het spreekwoordelijke koken van kikkers: die merken niet dat het te warm wordt tot het te laat is. Van ondernemers vraagt dat vooral om risicobeheersing: ga niet achter elke aanbesteding aan, maar kies voor opdrachtgevers die langjarige zekerheid en reële indexatieclausules bieden.’ 

Van uitvoerder naar ketenregisseur 

Deze overweldigende opgave dwingt de hele keten tot een andere manier van werken. Waar aannemers vroeger werden ingeschakeld op basis van een uitgewerkt projectplan en de laagste prijs, kiezen netbeheerders als Liander, Enexis en Stedin steeds vaker voor meerjarige raamovereenkomsten, gebiedsgerichte percelen en zogeheten “productiekaravanen”: wijk voor wijk door een gemeente trekken om in één keer het hele laagspanningsnet, de huisaansluitingen en de stations toekomstbestendig te maken. Volgens De Waal verandert die aanpak het profiel van de succesvolle infra-ondernemer: ‘De tijd van “zand verplaatsen en meters maken” ligt achter ons. Bedrijven die floreren, nemen de rol van ketenregisseur op zich. Zij investeren in een stevig bedrijfsbureau met eigen engineers, vergunningencoördinatoren en omgevingsmanagers. En omdat iedereen een laadpaal wil, maar geen opengebroken straat, is gedegen communicatie met bewoners minstens zo belangrijk als het laswerk aan de kabel.’ 

Slim combineren: elektra én drinkwater 

Deze opgave stopt bovendien niet bij elektriciteit. De Waal vervolgt: ‘De drinkwatervoorziening staat voor precies dezelfde uitdaging. Waterbedrijven moeten hun netten uitbreiden en vernieuwen, en dat gebeurt gelijktijdig met de netverzwaring, niet erna. Het is dezelfde bloedgroep aan bedrijven die dit moet uitvoeren. Wie nu zijn capaciteit, materiaalstromen en vergunningprocedures op orde heeft, kan straks twee opgaven tegelijk bedienen.’ Dat pleit voor een integrale aanpak van werkzaamheden in de ondergrond. Door netverzwaring, drinkwaterprojecten en andere infrastructuurwerken beter op elkaar af te stemmen, kan overlast worden beperkt en hoeft de straat idealiter maar één keer open. 

ABN AMRO’s rol: financieren met sectorkennis 

De transformatie van de infrasector vraagt om aanzienlijke investeringen. Elektrisch en emissieloos materieel kost twee tot drie keer zoveel als traditionele dieselvarianten. Daarnaast leggen grootschalige projecten een aanzienlijk beslag op het werkkapitaal, doordat infrabedrijven kosten voor personeel, materieel en materialen vaak wekenlang moeten voorfinancieren voordat uitgevoerde werkzaamheden worden goedgekeurd, gefactureerd en betaald. ‘Als sectorbank kijken we daarom veel verder dan alleen de historische jaarrekening’, legt De Waal uit. ‘We kijken naar de kwaliteit van de orderportefeuille, de looptijd van contracten met netbeheerders en de beheersing van het werkkapitaal. Doordat we binnen ABN AMRO de actuele trends in energie, bouw en technologie met elkaar verbinden, begrijpen we precies waarom een infra-aannemer wil investeren in zware boorstellingen, modulair materieel of digitalisering. We helpen ondernemers met flexibele werkkapitaalfinanciering, leaseoplossingen voor verduurzaming en strategisch advies.’ 

Daarnaast fungeert de bank als verbinder: ‘We brengen partijen bij elkaar. Denk aan infra-aannemers die worstelen met netcongestie op hun eigen werf of laadlocatie, en die we in contact brengen met ontwikkelaars van batterijopslag of lokale energiehubs. Samenwerking over de sectoren heen is dé sleutel om deze verbouwing haalbaar te houden.’ 

Kiezen en specialiseren 

Wat adviseert De Waal ondernemers die willen meebewegen met de gigantische marktvraag? ‘Mijn belangrijkste advies is: denk twee keer na. Laat je niet verleiden door de gigantische bedragen die in de markt circuleren om ongecontroleerd omzet te stapelen. Bepaal heel scherp je eigen speelveld. Kies bewust voor de disciplines en projecten waarin je aantoonbaar sterk bent, bijvoorbeeld laag- en middenspanningsnetten, en specialiseer je daarin. Zorg dat je processen, kwaliteits- en veiligheidssystemen staan als een huis. Pas wanneer je eigen fundament robuust is, kun je die enorme marktvraag omzetten in duurzaam, rendabel en toekomstbestendig werk.’