‘Preventie werkt: het voorkomt twintig tot vijftig procent van de schadelast’ 

Hittegolven, droogte, verwoestende hagelbuien en overstromingen: extreem weer raakt ons steeds vaker en harder. Dat krijgt de komende jaren grote gevolgen voor onze veiligheid, economie en voedselvoorziening. Rode Kruis-directeur Harm Goossens en Achmea’s klimaatexpert Gijs Kloek trekken aan de bel: ‘Beter omgaan met de gevolgen van extreem weer is geen keuze meer, het is keiharde noodzaak.’ 

De gevolgen van extreem weer worden de laatste jaren snel zichtbaarder én voelbaarder. Wereldwijd, maar ook steeds dichter bij huis: in 2024 alleen al vielen in Europa meer dan 300 doden door natuurgeweld, liepen ruim 400.000 mensen directe schade op en liepen de economische verliezen in de miljarden. De frequentie en intensiteit van stormen, hagelbuien, hittegolven en overstromingen nemen toe. Bruggen lopen vast door hitte, riolen stromen over en funderingen zakken weg door droogte.  

Ook economisch en financieel trekt extreem weer steeds diepere sporen. Schade veroorzaakt leed en onzekerheid bij bewoners en bedrijven. Verzekeraars zien het aantal schadeclaims stijgen. Een plotselinge hagelbui in Noord-Brabant veroorzaakte een aantal jaren geleden binnen luttele minuten voor ruim 600 miljoen euro schade, waarvan een flink aandeel voor rekening kwam van verzekeraar Achmea die in het gebied ook glastuinbouw verzekert. Van recenter datum staat de plotselinge overstroming van de Geul in Valkenburg vers in het geheugen, met naast veel ontreddering en verdriet ook ruim 200 miljoen euro verzekerde schade. Was diezelfde bui ergens in de Randstad gevallen, dan was de schade zelfs 2 miljard geweest, becijferde het Verbond van Verzekeraars.  

Tegen die achtergrond zoeken Rode Kruis-directeur Harm Goossens en Achmea-klimaatexpert Gijs Kloek naar antwoorden op vragen die steeds dringender klinken: hoe houden we grip op de gevaren van extreem weer en hoe maken we onze samenleving weerbaarder – vóórdat het misgaat? 

Wat zien jullie concreet gebeuren als gevolg van extreem weer? 

Gijs Kloek: ‘Het wordt steeds zichtbaarder. In 2022 hadden we in Nederland drie zware winterstormen kort achter elkaar. En in Griekenland, waar we als verzekeraar ook actief zijn, was een jaar later enorme schade door neerslag. Dat zijn geen incidenten meer, dit soort extreme uitschieters zijn inmiddels structureel.’ 

Harm Goossens: ‘De gevolgen zijn vreselijk en vaak heel oneerlijk. Ik was vorige maand in Zambia waar bewoners van de Kafue-delta kort na elkaar extreme droogte en grote overstromingen doormaakten. Van de ene op de andere dag ging het van bijna uitdrogen tot vluchten voor overstromingen.’ 

Wat doen jullie na een ramp, zoals in Limburg of Griekenland? 

Kloek: ‘In Limburg hebben we direct na de overstroming een hulppunt ingericht in een hotel, waar gedupeerden terechtkonden met vragen en direct een voorschot konden krijgen om bijvoorbeeld een nieuwe koelkast te kopen. In Griekenland zagen we dezelfde inzet van onze collega’s. Maar liever nog voorkóm je die schade. Daarom evalueren we elke grote ramp grondig – wat kan er beter, sneller, slimmer?’ 

Goossens: ‘Onze vrijwilligers hielpen met evacuaties, richtten opvanglocaties in met honderden veldbedden en ondersteunden zelfs een ziekenhuisverhuizing met zes ambulances. Vrijwilligers vulden zandzakken, maakten huizen schoon en hielpen kwetsbare mensen. Er kwam een hulplijn voor praktische hulp of een luisterend oor en mensen konden via “Ik ben veilig” laten weten dat ze oké waren. Toen het water weg was, gingen Rode Kruis-teams langs de deuren om te kijken wie nog hulp nodig had bij opruimen of herstellen van de schade. Die overstroming liet zien dat een natuurramp ook hier kan gebeuren. Eerlijk is eerlijk: de hulp kwam toen wat traag op gang. We hebben daar veel van geleerd en zorgen nu dat we sneller en efficiënter kunnen reageren – met een duidelijke taakverdeling en gerichte inzet van vrijwilligers, juist ook voor mensen in kwetsbare posities. We moeten als samenleving beter voorbereid zijn op extreem weer, zoals overstromingen of lange periodes van droogte. Technologie gaat ons daarbij helpen, net als simpele oplossingen met de natuur.’ 

Hoe kan technologie daarbij helpen? 

Kloek: ‘We gebruiken nu al AI en satellietdata om schaderisico’s in te schatten. Maar ook bij de afhandeling van schademeldingen helpt de techniek. Zo hebben we sinds kort een “stormbot” die via stemherkenning schademeldingen geautomatiseerd afhandelt, waardoor medewerkers meer tijd kunnen besteden aan klanten voor persoonlijk advies. Maar ook voor preventie is data cruciaal: met het Blue Label, ontwikkeld door een samenwerking van Achmea, Nelen & Schuurmans en Royal HaskoningDHV, voorzien we elk huis van een risicoscore. Zie het als maatwerk voor de klant.’ 

Goossens: ‘Dankzij satellietbeelden zagen we na de aardbeving in Turkije razendsnel welke regio’s het hardst waren getroffen en waar dus de meeste hulp nodig was. We combineren die data ook met informatie uit social media-monitoring – wat ook in Nederland natuurlijk heel effectief is. Via posts op social media zien we snel hoe situaties ter plaatse zijn en kunnen we nog beter en sneller helpen. Dat redt levens.’ 

Hoe kunnen we schade het best beperken?  

Goossens: ‘Door te voorkomen – preventie dus. In Oeganda bijvoorbeeld waarschuwt het Rode Kruis mensen op basis van satellietdata een paar dagen vóór een overstroming komt. Dan kunnen ze hun vee in veiligheid brengen, extra voorraden in huis halen en hun waardevolle spullen in veiligheid brengen. Die early warning-systemen redden levens en sparen geld uit: elke euro aan preventie scheelt gemiddeld zestien euro aan noodhulp.’ 

Kloek: ‘In Nederland doen wij iets vergelijkbaars. Dreigt er storm, dan stuurt bijvoorbeeld Interpolis aan klanten e-mails en plaatsen ze berichten op sociale media met advies om hun tuinspullen binnen te halen of vast te leggen. Samen met het KNMI verkennen we de samenwerking voor een uniform waarschuwingssysteem, zodat mensen precies weten wat er op hen afkomt – niet grofmazig landelijk of per provincie, maar heel lokaal: per woonplaats en wellicht per straat.’ 

Goossens: ‘Early warning werkt, ook in Nederland. Geeke Feiter, directeur van het Verbond van Verzekeraars, vertelde pasgeleden in een BNR-podcast dat uit cijfers van de overstroming in Limburg was gebleken dat mensen die tijdig waren gewaarschuwd en spullen in veiligheid hadden gebracht twintig tot veertig procent minder schade hadden. Uit ander onderzoek blijkt dat preventie maar liefst twintig tot vijftig procent van de schadelast voorkomen had kunnen worden. Maar het bewustzijn is nog veel te laag. We weten al jaren dat zomerse hitte in Nederland een van de grootste doodsoorzaken is onder ouderen. Ook mijn moeder moet ik bij tropische zomers waarschuwen: “Binnen blijven mam en genoeg water drinken”.’ 

Krijgen we straks van onze verzekeraar een persoonlijk weeralarm? 

Kloek: ‘Die kant willen we wel op ja. Met als voordeel dat je mensen alleen hoeft te alarmeren als zij zelf écht risico lopen, en vermijd je “Code Oranje-moeheid” waarbij niemand een weeralarm meer serieus neemt. Uit onderzoek van Centraal Beheer zien we dat de helft van de Nederlanders een blinde vlek heeft voor de klimaatrisico’s van hun woning. Maar ook dat mensen die wel bewust zijn, graag aanpassingen willen doen in hun huis. Daarom informeert en activeert Centraal Beheer klanten zoveel mogelijk met praktische tips. Denk aan het verhogen van dorpels en stopcontacten tegen hoogwater in relatief overstromingsgevoelig gebied of het vergroenen van de tuin tegen hittestress en wateroverlast. We geven mensen ook tips over subsidies, zodat kosten een minder hoge drempel vormen.’ 

Goossens: ‘Wereldwijd doet het Rode Kruis dat soort dingen ook. Bijvoorbeeld voor Malawi: voor gebieden waar grote kans is op extreem weer, brengen wij in een “mapaton” met TU-studenten in kaart waar huizen staan, zodat je veel beter weet hoe een gebied eruitziet, mensen op tijd kunt waarschuwen en kan inschatten of hulp snel ter plaatse is. Zo helpen we bij bewustwording.’ 

Moeten wij in Nederland nog wel bouwen in uiterwaarden of beneden zeeniveau?  

Kloek: ‘In uiterwaarden moet je niet meer bouwen, vinden wij. Die zijn heel bewust bedoeld als overstroomgebied en die moet je daarvoor vrijhouden. Beneden zeeniveau bouwen kan komende decennia zeker nog veilig; bij de geplande dijkverzwaringsplannen tot 2050 groeit de bescherming sneller dan de zeespiegelstijging en worden de risico’s eerder kleiner dan groter. Mocht de zeespiegel in de verre toekomst écht extreem sterk stijgen, dan wordt het een ander verhaal. Maar er moet wel snel duidelijk beleid komen over welke gebieden wel of niet geschikt zijn voor nieuwbouw. En alles wát je bouwt, moet klimaatbestendig zijn. Anders bouw je de problemen in.’ 

Als het Rode Kruis met één euro aan preventie zestien euro noodhulp bespaart, zou dat voor een verzekeraar ook een idee kunnen zijn. Is preventie straks jullie core business?  

Kloek: ‘Duurzaamheid is een belangrijk onderdeel van onze strategie. Op het gebied van klimaat hebben we ambitieuze doelstellingen en werken we hard aan de implementatie. Preventie is daarbij steeds vaker een van de manieren om klimaatrisico’s te lijf te gaan. Het onderwerp krijgt dus steeds meer aandacht.’ 

Goossens: ‘Daarop inhakend: op de Filipijnen werken we samen met een verzekeraar. Als daar een tyfoon van de categorie 4 of 5 wordt voorspeld, keert die verzekeraar vooraf al geld uit aan het Rode Kruis. Wij gebruiken dat om mensen in het risicogebied te waarschuwen én ze in staat te stellen hun huis of vee te beschermen. Dat is een vorm van verzekeren vóór de ramp.’ 

Kloek: ‘Dat is een fascinerend model. Want inderdaad, het is zeker ook in ons belang dat schade wordt voorkomen.’ 

Zijn daar al concretere ideeën over?   

Kloek: ‘We kijken naar manieren om bij schade door extreem weer alles beter terug te bouwen. Klimaatrobuuster. In Brabant zijn veel kassen na die hagelschade hersteld met extra gehard glas. Wil je dat principe structureel maken, dan moeten we een slimme oplossing vinden voor het prijsverschil. Het is immers niet de bedoeling dat klanten financieel voordeel halen uit schade. Daarover zijn we nu verkennend in gesprek met het ministerie van Infrastructuur en Waterstaat.’   

Goossens: ‘Iets vergelijkbaars hebben wij gedaan na stormschade op Sint-Maarten en op Haïti. Ook daarbij hielp het Rode Kruis met het herbouwen van robuuste, stevige en klimaatbestendige huizen, bijvoorbeeld met groendaken tegen de hitte. Juist zulke aanpassingen maken een enorm verschil. En net als bij jullie is ook bij ons de uitdaging: hoe bekostig je dat duurzaam en eerlijk voor iedereen?’ 

Wat kunnen mensen heel concreet zelf doen tegen extreem weer? 

Kloek: ‘Veel. Woon je op een plek met overstromingsrisico, kies dan bij verbouwing voor een waterbestendige vloer, hogere dorpels en hogere stopcontacten. Hittestress en wateroverlast kun je bijvoorbeeld beperken met minder stenen en meer groen in de tuin.’ 

Goossens: ‘Zodra er zware neerslag en overstroming dreigt, is het natuurlijk zaak om mensen, dieren én spullen in veiligheid te brengen. De koelkast of wasmachine van de vloer, het bankstel naar boven… Als ouderen of kwetsbare mensen daar zelf niet toe in staat zijn, kunnen onze vrijwilligers daarbij wellicht helpen.’ 

Pardon, Rode Kruis-vrijwilligers als boedelsjouwers? 

Goossens: ‘Voor hulpbehoevende mensen, waarom niet? Feitelijk doen we dat al: onze vrijwilligers helpen nu al mensen thuis bij dreigend noodweer, met voorlichting én praktische hulp. En die schaduw en verkoeling brengen bij hittegolven. In zulke situaties willen we er staan, en het liefst preventief! Uiteindelijk draait het allemaal om samenwerking – tussen overheid, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties. Maar vooral: tussen mensen die elkaar helpen. Extreem weer en hoe we daarmee omgaan is niet een zaak van “de overheid” of “de verzekeraar”; we moeten het sámen doen.’ 

Blijft verzekeren betaalbaar of worden polissen steeds verder uitgekleed?  

Kloek: ‘De dekkingen voor schade door extreem weer zijn de afgelopen decennia juist vooral uitgebreid. Na 1953 waren overstromingen in Nederland decennialang uitgesloten. Inmiddels dekken we ook schade door lokale neerslag én overstromingen van kleine rivieren. Zelfs voor bepaalde buitendijkse gebieden onderzoeken we nu of we dekking kunnen bieden. Maar het moet verzekerbaar blijven. Daarom geldt voor ons, maar zeker ook voor onze klanten en voor de samenleving: hoe minder schade, hoe beter. Daarom moeten we als bedrijf, als overheid en als samenleving de komende jaren hoge prioriteit geven aan preventie.’ 

En als ooit preventie 100% werkt, is het Rode Kruis dan overbodig? 

Goossens: ‘Dát zou mooi zijn. Ik zeg regelmatig: in de ideale wereld kunnen we met preventie alle ellende voorkomen en kunnen we het Rode Kruis opheffen. Dat is de droom: geen noodhulp meer. Dan beschermt de samenleving zichzelf.’